O literaturze górskiej

Książki ustawione jak górskie szczyty obok pytania „Czy każda książka, w której wspomina się o górach, jest książką górską?”

Książki ustawione jak górskie szczyty obok pytania „Czy każda książka, w której wspomina się o górach, jest książką górską?”

/podcast

Podcast Górskie Historie - Marysia Kościelniak-Woźniak

Słuchaj w Spotify:
Oglądaj na YouTube:

Czy każda książka, w której wspomina się o górach jest książką górską?

Jaki jest związek między chodzeniem po górach a literaturą górską? Odpowiedź jest prosta. Dopiero opisane góry nabierają znaczeń. To jak je widzimy, wynika z tego, co o nich wiemy albo co o nich usłyszeliśmy bądź właśnie przeczytaliśmy. Kiedyś ten ostatni czynnik byłby najbardziej sprawczy, ale w dzisiejszym świecie spadającego czytelnictwa to inne media przejmują tę funkcję. Nie oznacza to jednak, że literatura straciła swoją moc kształtowania wyobrażeń. Jeśli czytasz o górach (nieważne czy kryminały czy przewodniki), patrzysz na nie przez pryzmat tego co przeczytałeś. Nie da się od tego uciec.

Właśnie dlatego chciałabym dzisiaj trochę bliżej przyjrzeć się samej książce górskiej. Temat wybrałam nieprzypadkowo, bo właśnie ukazał się drugi Zeszyt Górskich Historii - Czytaj góry. Przewodnik po książkach górskich. Przygotowując go, zastanawiałam się przede wszystkim nad tym, jak znaleźć książki górskie odpowiadające naszym własnym potrzebom. Ale zanim do tego dojdziemy, warto zrobić krok wstecz i zapytać: czym właściwie jest książka górska? Skąd się wzięła? I dlaczego nie każda książka, której akcja dzieje się w górach, jest naprawdę „górska"?

Kiedy zrodziła się literatura górska?

Niektórzy uważają, że jej początkiem był list Petrarki opisujący doświadczenie na Mont Ventoux 26 kwietnia 1336 roku. Było to jedno z pierwszych udokumentowanych wejść turystycznych, czyli dokonanych bezinteresownie, dla własnej przyjemności i ciekawości, a nie dla zarobku czy z konieczności. Jeden list nie tworzy jednak zjawiska. Do prawdziwego rozwoju literatury górskiej trzeba było poczekać kolejne sześć stuleci. Bo choć w międzyczasie powstawały utwory z motywami górskimi, to nie wyodrębnia się ich jako nurtu czy gatunku, a to dlatego, że same góry nie były wtedy spopularyzowane, a większość użytkowników kultury nie umiało ich docenić.

Jacek Kolbuszewski uważał, że literatura górska "pojawia się w momencie odkrycia gór w sensie nowoczesnym. Pisanie górskie ustanawia własną odrębność i niezależność na przełomie XIX i XX w., tworząc instytucje wydawnicze i własny obieg [...], przede wszystkim zaś wypracowując specyficzne dla siebie dyskursy i opowieści." Było to, rzecz jasna, nierozerwalnie związane z rozwojem alpinizmu, taternictwa i turystyki górskiej. Jeśli spojrzymy na polskie podwórko, zauważmy, że osiągnięcia alpinistyczne od początku były powiązane z literaturą, bo przecież literatem był chociażby Antoni Malczewski, który w 1818 roku zdobył Mont Blanc i to opisał.

W drugiej połowie XIX wieku możemy więc mówić o wyodrębnianiu się zjawiska literatury górskiej. Powstają czasopisma jej poświęcone. Była to jednak sprawa niszowa. Tutaj zacytuję Przemysława Kaliszuka, który uważa, że: "Pisanie górskie wydaje się marginalne w kontekście literatury głównonurtowej, a zarazem jest na tyle intensywne, że wytworzyło na przestrzeni wieku (za początek przyjmijmy pierwszą antologię z roku 1909) znaczną liczbę tekstów". W Polsce punktem wyjścia były Tatry i taternictwo a wraz z nim literatura mimetyczna, oddająca doświadczenia wspinaczki, obcowania ze skałą. I dla wielu osób taka może być definicja książki górskiej.

Książka o wspinaniu. O wyprawie. O zdobywaniu szczytu. Ale czy rzeczywiście tylko to?

Sam Kolbuszewski pisał jeszcze w 2020 roku, że literatura górska to niszowy fenomen obiegu i czytelnictwa wyodrębniający się współcześnie. Bo nadal nie można ukrywać, że w skali ogólnoliterackiej książki górskie stanowią mniejszość. Co się jednak zmienia, to ich specjalizacja. Przez długi czas relacje z wypraw i podróży, przewodniki, poezja taternicka i inne przejawy piśmiennictwa związanego z górami były kierowane do osób z góry zainteresowanych tematem. Trzeba było nawet posiąść pewną wiedzę, żeby wiele książek zrozumieć.

Są to więc takie książki, które "uczynienie gór lub ludzkich interakcji z górami głównym czynnikiem konstytutywnym danego dzieła wpisuje [...] w specyficzną skalę wartości i staje się czynnikiem w znacznym stopniu determinującym jego czytelniczy obieg. Wiąże się to ze specyficzną merytoryczną „specjalizacją" dzieła, budowanego i tworzonego na podstawie konkretnej wiedzy o świecie gór."

Tymczasem obecnie coraz częściej książki górskie trafiają na listy bestsellerów, wprowadzając w świat gór nawet czytelników wcześniej z tym światem niezwiązanych. Weźmy chociażby kryminały Sławka Gortycha, które od kilku już lat popularyzują Karkonosze.

Czy literatura górska się usamodzielnia?

Wobec tego pojawia się pytanie: czy literatura górska się usamodzielnia? Dowodem mogłoby być istnienie konkursów poświęconych tylko temu gatunkowi.

Książka górska jako zjawisko literackie rozwija się z roku na rok, o czy, świadczy chociażby liczba publikacji zgłaszanych do konkursów, w tym do Konkursu im. Wawrzyńca Żuławskiego na Książkę Górską roku organizowanego w ramach Festiwalu Literatury Górskiej podczas Festiwalu Górskiego im. Andrzeja Zawady w Lądku-Zdroju. Dopiero co odbyła się 31. edycja tego wydarzenia, podczas której po raz 14. przyznano nagrody literackie. Mam zaszczyt zasiadać w jury tego konkursu, więc można powiedzieć, że z książką górską jestem na bieżąco. To doświadczenie jest dla mnie szczególnie ciekawe właśnie dlatego, że co roku w praktyce musimy odpowiedzieć sobie na pytanie: co właściwie uznajemy za książkę górską?

Zacznijmy od tego, czym jest taka książka według organizatorów konkursu? W regulaminie czytamy, że "Przedmiotem konkursu są książki o tematyce górskiej, w szczególności odnoszące się do gór, wspinaczki, alpinizmu, eksploracji, podróży, historii, kultury oraz ludzi gór." oraz że "W Konkursie uczestniczyć mogą książki posiadające wartości literackie lub edukacyjne, w których pojawia się motyw gór." Jak się okazuje, pozycji pasujących do tej definicji jest wiele, bo z okresu od czerwca 2025 do maja 2026 zgłosiło się ich ponad 50.

Obecnie dzielimy je na sześć kategorii.

  1. Literatura non-fiction (książki wyprawowe i wspinaczkowe dzienniki wypraw, książki podróżnicze, reportaże z podróży, autobiografie),

  2. Literatura fikcjonalna (powieść, opowiadania, poezja, dramat),

  3. Biografie górskie, szkice, opracowania naukowe i popularnonaukowe,

  4. Przewodniki i informatory,

  5. Albumy,

  6. Literatura dla dzieci.

Co zmienia się na rynku książki górskiej?

Nie jest to jednak jedyna słuszna kategoryzacja. W poprzednich latach wyglądała ona inaczej, a dopasowujemy ją do zmian na rynku książki górskiej. I właśnie te zmiany są bardzo interesujące. Ostatnio dostrzegamy eksplozję literatury fikcjonalnej, w tym przede wszystkim powieści kryminalnych i sensacyjnych. Jest popyt, jest więc i podaż. Poziom wydawanych kryminałów jest jednak bardzo zróżnicowany. Niektóre książki, choć zgłoszone jako górskie, mogłyby z powodzeniem przenieść swoją akcję w dowolne miejsce na świecie. Góry są tłem, ale milczącym, niesprawczym. Takie tytuły nie przechodzą do dalszych etapów konkursu, nawet jeśli ich wartość artystyczna jest niezła. Wybieramy zazwyczaj taką fikcję, w której góry są jednym z bohaterów - wpływają na bieg wydarzeń, a to co się dzieje nie miałoby miejsca w żadnej innej scenerii. Świetnie też jest, gdy czytelnik zagłębiając się w świat wyobrażony może jednocześnie wzmacniać swoją wiedzę na temat świata rzeczywistego. Cenimy książki bogate pod względem merytorycznym, nawiązujące do faktów o regionie, który opisuje. I chyba właśnie tutaj najłatwiej zobaczyć różnicę między książką, która po prostu dzieje się w górach, a książką naprawdę górską - czyli wykorzystującą specyfikę regionu.

Inną widoczną tendencją na rynku książki górskiej jest powolny zwrot ku swojszczyźnie, czyli ku polskim górom. Przez wiele lat na półkach ksiągarni dominowały tytuły poświęcone himalaizmowi. W literaturze wyprawowej pokazywano jego aspekty praktyczne, w reportażach analizowano jego rozwój w kontekście geopolitycznym. Obecnie boom na Himalaje stopniowo maleje, a w miejsce biografii wielkich wspinaczy pojawiają się rozmaite ujęcia Tatr, Beskidów i Sudetów. Szczególnie ten ostatni łańcuch górski - na czele z Karkonoszami - wzbudza zainteresowanie pisarzy i czytelników. Tylko w tej edycji konkursu wśród książek nominowanych do nagród znalazło się aż pięć mocnych pozycji czysto sudeckich, z których cztery nagrodziliśmy bądź wyróżniliśmy. Mamy zarówno wspaniały reportaż drogi, piękny album karkonoski, zaskakującą powieść sensacyjną i doskonałą książkę dla dzieci. To dobrze pokazuje, jak szerokim pojęciem stała się dzisiaj „książka górska".

Czym jest „książka górska" według naukowców?

Według słownika języka polskiego Witolda Doroszewskiego przymiotnik "górski" oznacza - "właściwy górom, odnoszący się do gór, dotyczący gór, rosnący w górach". Jest to pojęcie dość obszerne, przez co i "książka górska" może oznaczać wiele zjawisk. Pierwszą i najbardziej trafną definicją byłoby - literatura o tematyce górskiej, czyli literatura o górach, w której motywy górskie dominują. Mogłyby to też być dzieła "rosnące w górach", czyli inspirowane górami, a nie do końca wprost się do nich odnoszące. A co z literaturą "właściwą górom", czyli góralską twórczością ludową, niekoniecznie wykorzystującą górskie motywy, ale prezentującą pewien typowy dla mieszkańców górskich regionów punkt widzenia?

Z definicją książki górskiej mamy w literaturoznawstwie mały problem. Bo choć pojęcie to jest potocznie bardzo szerokie, to badacze - musząc zawęzić jakoś swoje badania - próbują je ograniczać. Niektórzy uważają, że są to tylko "literackie formy reagowania na góry". Pierwszy raz wyodrębniono je w dyskursie literaturoznawczym już w latach 30. XX wieku - wtedy powstała pierwsza praca dotycząca literatury alpejskiej na paryskiej Sorbonie.

Nie będę Was jednak zabierać zbyt głęboko w metodologię badań literackich. Warto zapamiętać właściwie trzy sposoby patrzenia na książkę górską.

Przez wiele dekad to właśnie człowiek i jego doświadczenia były niepodważalnie stawiane w centrum takiej literatury i badań nad nią. Opisywano zdobywanie gór i ich doświadczanie - najczęściej przez wspinaczy. Zastanawiano się nad tym, co o ówczesnym człowieku mówią jego reakcje na krajobraz i wysiłek na skale. Relacje z gór były więc jedną z wielu próbek pobieranych z kultury, by zrozumieć nowoczesne społeczeństwo. Potem przyszedł w humanistyce zwrot przestrzenny, a wraz z nim odwrócenie od antropocentryzmu w piśmiennictwie i badaniach w stronę geocentryzm. W końcu ważna stała przestrzeń, w tym przypadku góry. Analizowaliśmy, jakie są ich funkcje wobec człowieka i na ile w obrębie danego utworu/wizji świata ujawniają swoją sprawczość. Obok tych dwu istniejących obecnie w świecie nauki nurtów mamy jeszcze namysł nad geografią wyobrażoną, czyli tym, co człowiek o danym miejscu myśli przez pryzmat tekstów kultury. Czyli dla podsumowania tej zawiłej literaturoznawczej części - przykłady obszarów badań, jakie prowadzi się nad książką górską to:

  1. Odpowiedź na pytanie jak człowiek reaguje na góry i co to mówi o człowieku.
  2. Odpowiedź na pytanie jakie są góry i jak wpływają na człowieka.
  3. Odpowiedź na pytanie, jak człowiek postrzega góry przez działalność kulturową.

Jeszcze innym powodem prowadzenia badań nad skonkretyzowaną topograficznie literaturą górską jest "śledzenie >przemian ducha czasu<, [...] zorientowanie się w dziejach naukowego i turystycznego poznania danych regionów górskich, co ma znaczenie w szerokiej perspektywie kulturowej." Czyli perspektywa typowo historyczna, gdzie książka jest dokumentem przechowującym pamięć o tym, jakie dane góry były kiedyś - zarówno jeśli chodzi o przemiany w ich krajobrazie naturalnym, jak i kulturowym. Tak jak powiedziałam, chodzi tu o góry skonkretyzowane, czyli można tu korpus podzielić na literaturę o Tatrach, o Gorcach, o Alpach, o Himalajach itd. Każda z nich jako podzbiór literatury górskiej ma swoją specyficzną poetykę zależną od krajobrazu i kultury danego pasma czy regionu.

Patrząc natomiast z perspektywy bardziej funkcjonalnej, możemy wyróżnić relacje wspinaczkowe, relacje wyprawowe, reportaże społeczne, reportaże ekologiczne, kryminały, thrillery, romanse i wiele innych. Każdy z tych gatunków poddaje się badaniom komparatystycznym bez względu na to, jakie góry wystąpiły w konkretnym dziele.

Nie chcę tu wchodzić w szczegóły metodologiczne, ale na podstawie tego co już Wam powiedziałam, możecie zauważyć, że liczba sposób patrzenia na literaturę górską jest równie wysoka, jak obszerny jest zbiór o nazwie "książka górska". I dla nas - jako czytelników - właśnie to jest chyba najważniejsze.

Czego właściwie szukamy w książkach o górach?

A po co nam w ogóle takie rozróżnienia i kategoryzacje? Z perspektywy czytelnika mogą się one wydawać zbędne. Lubię góry, lubię książki. Jeśli w książce jest coś o górach, to świetnie. I tyle? Nie do końca… bo każdy z nas - czytelników - bardziej bądź mniej świadomie szuka w książce górskiej pewnych konkretnych cech, które zaspokoją jego swoiste potrzeby czytelnicze. Dla przykładu:

Dla mnie w książkach górskich najbardziej liczy się przestrzeń, miejsce, realia, możliwość zagłębienia się w krajobraz i dostrzeżenia w nim nowych - czasem realnych, czasem fikcyjnych znaczeń. Dlatego lubię kiedy przywołuje się konkretne miejsce - szczyt, schronisko, szlak. Tak, żebym potem mogła pójść tam i nałożyć nowe znaczenia na konkretną przestrzeń. Nie lubię książek ogólnogórskich, w których filozofuje się na temat tego, jak doświadczenie trudności wspinaczki wpływa na człowieka. Uważam, że jest to sprawa zbyt indywidualna i często nie utożsamiam się z przeżyciami bohatera. Ja - z moim bagażem doświadczeń i kontekstem - w tej samej sytuacji doszłabym do zupełnie innych przemyśleń. I takie wątki refleksyjne, często stanowiące część literatury wyprawowej, nie przemawiają do mnie.

Inny przykład? Literatura fikcjonalna - wszelkie powieści, opowiadania itp. Można w niej szukać gór na różne sposoby. Dla mnie najbardziej pożądane jest konkretne i głębokie opisanie krajobrazu. Najlepiej z nawiązaniem do historii. Kiedy ktoś opisuje schronisko (miejsce akcji) jako czyste, drewniane i pachnące bigosem jest okej, ale o ile lepiej jest, kiedy dodatkowo przywoła ciekawostkę z przeszłości obiektu, czającą się w jego murach zagadkę funkcjonującą nie tylko w obrębie dzieła, ale w rzeczywistości pozaliterackiej. Uwielbiam takie smaczki. Drugi interesujący mnie sposób występowania gór w powieściach to sprawczość typowa dla gór, czyli jeśli mamy pościg na szlaku i ofiarę szybciej pokonuje brak kondycji niż sam morderca, to ja to kupuję. Bo realia chodzenia po górach są mi znane, mogę więc sobie wyobrazić ucieczkę ot na przykład czarnym szlakiem na Borową. Tam nawet adrenalina nie pomoże, jeśli zabójca ma lepszą kondycję.

I ktoś inny może mieć oczywiście zupełnie odwrotnie. Może szukać właśnie filozoficznej refleksji, emocji związanych z przekraczaniem własnych granic albo czystej przygody.

Nie chodzi teraz o to, żebyście stali się literaturoznawcami i każdą przeczytaną książkę badali na wszelkie możliwe sposoby, ale zastanówcie się, co w książkach górskich najbardziej Was cieszy. Po co? Żeby potem móc szukać podobnych dzieł, zamiast wybierać po omacku książki, które z góry nie mogą Wam przypaść do gustu. Na tym polega według mnie świadome czytelnictwo. To tak jak z wyborem szlaku. Przecież sprawdzacie przed wyjściem, czy będzie on odpowiadał Waszym oczekiwaniom - czy będzie miał odpowiedni profil wysokości, czy po drodze będzie schronisko albo punkt widokowy. To samo trzeba robić z literaturą, bo życie jest za krótkie na słabe książki.

I tutaj zaczyna się kolejny temat: skoro książka górska może oznaczać tak wiele różnych rzeczy, to jak konkretnie znaleźć wśród nich tę, która odpowiada właśnie nam?

Od tego pytania zaczyna się drugi „Zeszyt Górskich Historii", nad którym ostatnio pracowałam: Czytaj góry. Przewodnik po książkach górskich. Nie jest to kolejna lista w stylu „dziesięć książek o górach, które musisz przeczytać". Chociaż, przyznaję, że zebrałam w nim ponad 50 tytułów do polecenia. Ale to nie był mój główny zamysł. Chciałam raczej pomóc Wam odpowiedzieć na pytanie: czego właściwie szukacie w książkach górskich - i co w takim razie warto wybrać?

Jedna osoba będzie chciała przeżyć wielką wyprawę bez ruszania się z fotela, ktoś inny poznać historię miejsca, do którego jedzie, jeszcze ktoś po prostu przeczytać świetny kryminał, w którym góry naprawdę mają znaczenie. I jeśli po tym odcinku zaczęliście się zastanawiać, jaki typ książki górskiej jest właśnie dla Was, to w zeszycie spróbuję pomóc Wam znaleźć odpowiedź.

Publikacja jest dostępna tylko w wersji cyfrowej i można ją kupić na platformie Naffy. To pozycja dla wszystkich, którzy chcieliby wrócić do czytania, czytać więcej albo po prostu bardziej świadomie. Nie jest to tekst specjalistyczny, a raczej skierowany do wszystkich pasjonatów gór. Ma tylko 24 strony, można go wydrukować albo przeglądać na czytniku. Konkrety zebrane w pigułce.

Literatura

Dutka E., Antologie jako przestrzeń dyskusji na temat literatury „górskiej", [w:] M. Kokoszka, B. Szałasta‑Rogowska (red.), Antologia literacka. Przemiany, ekspansja i perspektywy gatunku. Seria pierwsza, Katowice 2017.

Grzęda E., On Polish Himalayan Literature. Then and Now, "SLAVICA TERGESTINA" 28 (2022/I).

Grzęda E., Początki polskiej literatury wyprawowej. Przypadek Stanisława Staszica, "Fabrica Litterarum" 2025, nr 2(10).

Jagiełło M., Woźniakowski J., Tatry w poezji i sztuce polskiej, Kraków 1975.

Kaliszuk P., (Nie)możliwe antologie i definicyjne meandry nowoczesnej literatury "górskiej", "Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo" 2022, nr 12(15).

Kolbuszewski J., Literatura i Tatry. Studia i szkice, Zakopane 2016.

Kolbuszewski J., Uwagi o początkach "literatury górskiej", "Góry - Literatura - Kultura" 2020, t. 14.

Regulamin Konkursu na Książkę Górską 2026 im. Wawrzyńca Żuławskiego.

Tatrami urzeczeni. Dawna turystyka w słowie i obrazie, wybór i oprac. R. Hennel. Warszawa 1979.

Tatry i górale w literaturze polskiej. Antologia, opr. J. Kolbuszewski, Wrocław 1992.

P. Kaliszuk, (Nie)możliwe antologie i definicyjne meandry nowoczesnej literatury "górskiej", "Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo" 2022, nr 12(15), s . 148-149.

P. Kaliszuk, (Nie)możliwe antologie i definicyjne meandry nowoczesnej literatury "górskiej", "Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo" 2022, nr 12(15), s . 149.

J. Kolbuszewski, Uwagi o początkach "literatury górskiej", "Góry - Literatura - Kultura" 2020, t. 14, s. 21.

Z regulaminu https://docs.google.com/document/d/1It37uBEinf2hgSiiLn7G338vzzQk685MULbiAweIKMU/edit?tab=t.0

J. Kolbuszewski, Uwagi o początkach "literatury górskiej", "Góry - Literatura - Kultura" 2020, t. 14, s. 12.

J. Kolbuszewski, Uwagi o początkach "literatury górskiej", "Góry - Literatura - Kultura" 2020, t. 14, s. 16.

Tagi

Pozostałe wpisy:

Nie taki Wałbrzych straszny... O kontrowersyjnym uroku Gór Wałbrzyskich

Nie taki Wałbrzych straszny... O kontrowersyjnym uroku Gór Wałbrzyskich

/podcast

Ponad dwieście lat temu turyści w Wałbrzychu pływali łodziami po sztolni, którą spławiano węgiel. W tym odcinku opowiadam, jak górnictwo przyciągało podróżnych, jak wpłynęło na uzdrowiska i dlaczego warto przyjrzeć się postindustrialnym krajobrazom Gór Wałbrzyskich.

Czytaj dalej →
Przed Tatrami były Pieniny… O szczawnickich kuracjach i spływie Dunajcem

Przed Tatrami były Pieniny… O szczawnickich kuracjach i spływie Dunajcem

/podcast

Dziś może nam się wydawać, że od zawsze dla turystów liczyły się przede wszystkim Tatry. Ale to nieprawda! Kiedyś królową polskich uzdrowisk i najgorętszą “destynacją” na ziemiach polskich była Szczawnica! A jeśli Szczawnica, to i Pieniny - doceniane już przez romantyków. I oglądane nie z daleka, jak Tatry, ale z bliska. Z podkładu flisackiej tratwy, z uzdrowiskowego deptaku, a nawet podczas górskiej wędrówki.

Czytaj dalej →

Tagi

historia turystyki górskiej (33)Tatry (19)Sudety (14)XIX wiek (13)Karkonosze (11)turystyka górska (11)dziedzictwo kulturowe (10)kultura góralska (10)schroniska górskie (10)szlaki turystyczne (10)Beskidy (9)turystyka piesza (9)uzdrowiska górskie (9)infrastruktura turystyczna (8)literatura górska (8)PTTK (8)PTT (6)górskie legendy (5)kultura górska (5)turystyka kulturowa (5)turystyka masowa (5)turystyka w PRL (5)Beskidenverein (4)Dolny Śląsk (4)folklor górski (4)Gorce (4)historia schronisk (4)Karpaty (4)przewodnicy górscy (4)romantyzm (4)turystyka kwalifikowana (4)znakowanie szlaków (4)Alpy (3)Beskid Śląski (3)Górska Odznaka Turystyczna (3)kolejki górskie (3)Podhale (3)Śląsk Cieszyński (3)Śnieżka (3)taternictwo (3)Babia Góra (2)Beskid Żywiecki (2)bezpieczeństwo w górach (2)eksploracja gór (2)etnografia (2)historia alpinizmu (2)historia gór (2)historia Karkonoszy (2)Liczyrzepa (2)Morskie Oko (2)osadnictwo w górach (2)Pieniny (2)pierwsi turyści w górach (2)przewodniki górskie (2)rajdy górskie (2)Szczawno-Zdrój (2)turystyka demonologiczna (2)turystyka świadoma (2)turystyka w Alpach (2)Władysław Orkan (2)wzniosłość (2)Zbigniew Piotrowicz (2)Andrzej Zawada (1)arystokracja w górach (1)Balmoral (1)Beskidy Zachodnie (1)Bielsko-Biała (1)Bieszczady (1)bojkowie (1)bothies (1)Boże Narodzenie (1)Cairngorms (1)Cieszyn (1)czytelnictwo (1)demonologia (1)Duszniki-Zdrój (1)dzikie biwakowanie (1)festiwale górskie (1)filmy górskie (1)geologia gór (1)górnictwo (1)Góry Wałbrzyskie (1)Góry Złote (1)grand hotele (1)Highlands (1)himalaizm (1)Himalaje (1)historia zbójnictwa (1)kartografia górska (1)kluby wysokogórskie (1)kobiety w górach (1)krajobraz górski (1)Książka Górska Roku (1)kuchnia góralska (1)kulinaria górskie (1)kultura studencka (1)kultura turystyczna (1)Kysuce (1)Lądek-Zdrój (1)łemkowie (1)luksus w górach (1)mapy turystyczne (1)Mieczysław Orłowicz (1)narciarstwo (1)ochrona przyrody (1)odznaki turystyczne (1)peak bagging (1)piosenka turystyczna (1)Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (1)przyroda górska (1)relacje z podróży (1)Ślęża (1)Snowdonia (1)społeczność górska (1)świadome wędrowanie (1)Szkocja (1)tradycje świąteczne (1)Turbacz (1)turystyka chatkowa (1)turystyka kuracyjna (1)turystyka studencka (1)Wałbrzych (1)Walia (1)wieże widokowe (1)Władysław Krygowski (1)wspomnienia górskie (1)wyprawy naukowe (1)wyprawy wysokogórskie (1)XVII wiek (1)XVIII wiek (1)Zakopane (1)zbójnicy (1)ziemia kłodzka (1)ziemie odzyskane (1)Żywiec (1)

Ładowanie newslettera...

Ładowanie newslettera...

Postaw mi kawę na buycoffee.to