Nie taki Wałbrzych straszny... O kontrowersyjnym uroku Gór Wałbrzyskich

Dawna pocztówka z widokiem Wałbrzycha i gór obok napisu „Góry Wałbrzyskie. Czy warto tam jechać?”

Dawna pocztówka z widokiem Wałbrzycha i gór obok napisu „Góry Wałbrzyskie. Czy warto tam jechać?”

/podcast

Podcast Górskie Historie - Marysia Kościelniak-Woźniak

Słuchaj w Spotify:
Oglądaj na YouTube:

Byliście kiedyś na wycieczce do kopalni? Węgla, soli albo jakiegoś innego surowca? Jest to atrakcja wielu górskich regionów, przyciągająca rzesze turystów, szczególnie wycieczki szkolne. Ale czy wiedzieliście, że takie zwiedzania odbywały się już ponad dwieście lat temu? W takim na przykład Wałbrzychu można było przepłynąć się łodzią w oświetlonym, wykutym w skale korytarzu używanym do spławiania węgla. A było to w czasach, gdy przemysł kojarzył się turystom nie tylko z hałasem i zanieczyszczeniem, ale przede wszystkim z postępem i nowoczesnością. Zwiedzanie “cudów techniki” stanowiło wtedy popularną rozrywkę wśród wykształconych i zamożnych podróżnych. Podziwiano ogromne maszyny, innowacyjne rozwiązania techniczne i możliwości człowieka, który potrafił podporządkować sobie nawet to, co znajdowało się głęboko pod ziemią.

Nie da się jednak ukryć, że ten sam przemysł, który przyciągał turystów, stopniowo zmieniał krajobraz. Dymiące kominy i czarny pył szybko zaczęły przeszkadzać w odpoczynku na łonie natury. A że wiele złóż znajduje się w górach, często to właśnie górskie krajobrazy były poddawane intensywnym przemianom. I tu pojawia się pytanie: czy przemysł i turystyka górska to dwie przeciwstawne siły? Czy góry poprzecinane liniami kolejowymi, usiane szybami kopalnianymi mogą być atrakcyjne dla turystów?

W tym odcinku przeniesiemy się w Góry Wałbrzyskie, jedno z moich ulubionych pasm. Opowiem Wam o konflikcie między turystyką a górnictwem, które zdominowało ten region zarówno gospodarczo, jak i krajobrazowo. A także o uzdrowisku, po którym za sprawą górnictwa, niemal nic już nie pozostało. Zastanowimy się, czy w Góry Wałbrzyskie warto się w ogóle wybrać oraz dlaczego niektóre krajobrazy zachwycają nas od razu a do innych musimy się stopniowo przekonywać.

O tym, że w okolicach Wałbrzycha znajduje się węgiel kamienny, wiadomo było już w wieku XVI. W tamtych czasach miasto było jeszcze w rękach prywatnych, podobnie jak “czarne złoto”, które leżało pod ziemią. Dlatego to właściciel Wałbrzycha był twórcą pierwszego tamtejszego prawa górniczego.

W wieku XVIII, kiedy dobra wałbrzyskie nabyli Hochbergwie, nastąpił gwałtowny rozrost infrastruktury górniczej - z 7 kopalni w 1747 roku do 38 w 1790. To wtedy powstawały ramy organizacyjne przemysłu, takie jak inspektorat górniczy. Pod koniec stulecia można mówić już o około pięćdziesięciu odrębnych szybach, a od 1838 roku działała w Wałbrzychu szkoła górnicza, która miała zasilać rozwijający się biznes w wykwalifikowaną kadrę.

Musimy bowiem pamiętać, że górnictwo węgla kamiennego, to sztuka zaawansowana, szczególnie na dużą skalę. Na przestrzeni wieków stosowano w kopalniach wiele rozmaitych nowatorskich rozwiązań, wdrażano liczne nowinki technologiczne, zapożyczane często z Prus bądź z Anglii. Przykładem może być system spławiania węgla podziemnymi barkami, który przywieziono z Zachodu, a który stosowano w Wałbrzychu w latach 1794-1843 w tzw. Lisiej Sztolni. Swoją drogą, jest szansa, że niedługo będziemy mogli zwiedzać tę sztolnię, bo zachowała się ona do naszych czasów.

Obok kopalń kwitły też inne gałęzie przemysłu. To w Wałbrzychu ruszyła w 1818 roku pierwsza na Śląsku mechaniczna przędzalnia. Działała tam także fabryka porcelany (1826), huta szkła (1868) i elektrownia (1898). Na kanwie ogólnej prosperity i modernizacji w XIX wieku Wałbrzych rósł w siłę i stawał się ważnym miastem. W latach świetności mógł pochwalić się nie tylko bogactwem ekonomicznych, ale także kulturalnym. Jego okolice były natomiast chętnie odwiedzane przez kuracjuszy, szukających uzdrowienia w tamtejszych wodach i uciechy w tamtejszym życiu towarzyskim. Przyjezdnych zachęcała zresztą nie tylko sama oferta uzdrowiskowo-rozrywkowa, ale także coraz wygodniejsza komunikacja kolejowa. Kolej doprowadzono do Świebodzic już w 1843 roku (właśnie dla kuracjuszy szczawieńskich i gości Książa), a w 1853 można było dojechać nią do Wałbrzycha.

W okolicach Wałbrzycha działały w XIX wieku trzy uzdrowiska, z których do dziś możemy odwiedzić tylko dwa - Szczawno-Zdrój i Jedlinę-Zdrój. Trzecie, czyli Stary Zdrój jest obecnie dzielnicą Wałbrzycha i nie ma już nic wspólnego z kuracjami. Dlaczego? Właśnie przez wałbrzyski przemysł wydobywczy!

Stary Zdrój - nazywany wtedy przez Polaków Starą Wodą (Aqua Antiqua) - cieszył się dość sporym zainteresowaniem. Chwalono nie tylko właściwości lecznicze samej kuracji wodnej, ale także panujący tam spokój, brak charakterystycznego dla większych ośrodków uzdrowiskowych zgiełku i sztucznego blichtru, a co za tym idzie zdecydowanie niższe ceny. Jednocześnie nie brakowało tam żadnych typowych udogodnień, powszechnych w XIX wieku we wszystkich niemal europejskich kurortach. Przy źródłach codziennie przygrywała muzyka, odbywano rozmaite wycieczki dorożkami - do Zagórza Śląskiego, do Książa i w góry - a wieczorami można było przyjemnie spędzić czas w restauracjach i kasynach, gdzie tańczono, grano w karty i raczono się dobrym niemieckim piwem.

Rozwój wałbrzyskiego wydobycia węgla był jednak przedsięwzięciem tak szeroko zakrojonym, że dość szybko zaczął wysuwać się poza granice miasta, m.in. właśnie w kierunku Altwasser. Już w 1805 roku wydobywano tam gdzieniegdzie węgiel, choć w tamtym czasie nikomu to jeszcze nie przeszkadzało. Mało tego, stanowiło to swego rodzaju atrakcję dla przyjezdnych. Niektóre szyby kopalniane, w tym Lisią Sztolnię, można bowiem było zwiedzać. Posłuchajcie relacji z takiej wycieczki z 1816 roku:

“Po raz pierwszy w życiu byłam dziś w kopalniach węgla; nowość ta zajęła mnie nieskończenie. Było nas sporo osób, szliśmy każdy ze świecą w ręku, potem płynęliśmy pół mili łódkami w oświetlonym podziemiu z muzyką na przodzie. Przy końcu, w rodzaju saloniku wykutego w węglu, zastaliśmy hrabinę Kosspoth z jej dwoma dziećmi przebranymi za górników. Pod baldachimem z zieleni stał przystrojony kwiatami stół z herbatą i owocami. [...] Przebyliśmy całą godzinę bardzo wesoło, choć o 120 sążni pod ziemią. Przyglądaliśmy się też pracy górników.”1

Zainteresowanie turystów przemysłem i ogólnym gospodarczym urządzeniem odwiedzanych krajów i regionów było popularne szczególnie w wieku XVIII i na początku XIX. Oświeceniowa dociekliwość uatrakcyjniała takie utylitarne rozrywki, czyli chęć poznania “działania cudzego” i przekucia go w sukces własnego kraju.2 Trendy wyznaczali najznamienitsi, na przykład Stanisław Poniatowski, który relacjonując swoją podróż po Śląsku opisywał fabryki, kopalnie i wykorzystywane w nich rozwiązania technologiczne, które warto byłoby przenieść na polski grunt. Pojawiały się do tego myśli na temat potencjalnej wymiany handlowej. I choć on akurat mógł to robić jedynie z obowiązku, inni interesowali się takimi tematami bardziej bezinteresownie, widząc w poszerzaniu wiedzy ekonomicznej budowanie swojej salonowej erudycji.

“Podróżnych interesował wygląd oraz charakter wsi i miast: budownictwo, zatrudnienie mieszkańców, czystość, udogodnienia cywilizacyjne. Nie brakło w zapiskach z podróży informacji o wymiarze pańszczyzny i czynszów, danych z zakresu agrotechniki i hodowli czy uwag dotyczących stanu gospodarki leśnej”3

Turystyczne zainteresowanie przemysłem rosło wraz z jego rozwojem, bo już w relacji z pobytu w Starym Zdroju z 1858 roku czytamy nie tylko o zwiedzaniu kopalni ale także giserni, czyli odlewni żelaza. Podziw wzbudzały nowinki techniczne, takie jak “dowcipnie urządzona parowa machina”, która wyciąga węgiel z głębokości 180 stóp4. Mimo to, wzmagające się zanieczyszczenie okolicy sprawiało, że z dekady na dekadę coraz wyraźniej mówiono o poważnych wadach Starego Zdroju - zakurzeniu czarnym pyłem gryzącym z oczy i płuca, unoszącym się w powietrzu nieprzyjemnym zapachu, a nawet przykrym widoku brudnych robotników i wozów wyładowanych “wyrobami z żelaza, węglami”. Około roku 1870 w Starym Zdroju w wyniku prac wydobywczych zanikły źródła będące głównym celem przyjazdu.

“Rozszerzenie sieci kolei żelaznej, wzmagający się ruch towarowy, zanieczyszczenie przez to powietrza i gwar fabryczny wypędziły [...] chorych, szukających spokoju i ulgi w cierpieniach, przez co okolica zyskała wprawdzie stanowisko w znaczeniu przemysłowym, ale utraciła je w medycynie”5

Bliskość Wałbrzycha i Starego Zdroju względem Szczawna sprawiała, że czarny - dosłownie - PR przenoszono także na tę miejscowość uzdrowiskową.

“Mówią: nie taki diabeł czarny, jakim do mianują. Mówię ja: nie taki też zły Salzbrunn, jakim go obgadują. Sam od znajomego lekarza z Królestwa Polskiego odebrałem z przestrogą niejechania tam opis Salzbrunnu następujący: >Salzbrunn pod względem sanitarnym dziś zgoła nic niewart; przez kolej, przez kopalnie węgla, przez mnóstwo fabryk miejsce to otaczających powietrze w nim zupełnie popsute, ja tam już nikogo dziś nie wysyłam<. Toż na miejscu samym powiedziano mi, iż przed hotelem podczas śniadania sadze z powietrza na talerz spadały. A dawniej jeszcze skarżono się na pył z ulicy wznoszący się i nieznośnie molestujący oczy i organa oddechowe pacjentów. Wreszcie podnoszono skargi na odor przykry, unoszący się z rzeczułki, cały Salzbrunn przerzynającej.”6

Szczawno i Jedlina zachowały się od zanieczyszczenia dzięki ukształtowaniu terenu i odgrodzeniu ich do Wałbrzycha przez góry. Góry, które same w sobie stawały się coraz większą atrakcją dla przyjezdnych. W drugiej połowie XIX wieku rosło zainteresowanie wycieczkami górskimi, a pod koniec tego stulecia powstawały już towarzystwa mające na celu udostępnianie konkretnych tras i szczytów dla wędrowców. Budowano pierwsze altany, a potem wieże widokowe i schroniska. Niestety, rozwijający się na przełomie wieków wałbrzyski przemysł ingerował coraz mocniej w krajobraz naturalny Gór Wałbrzyskich i Kamiennych, sprawiając, że mimo zagospodarowania pod turystykę, był to region wybierany przez przyjezdnych mniej chętnie niż pobliskie Góry Sowie, Stołowe, nie mówiąc nawet o Karkonoszach.

Przed wojną wałbrzyskie zagłębie przemysłowe nadal było nieoczywistym kierunkiem wycieczek. W przewodniku po Waldenburger Bergland z 1931 roku autor zaznacza w przedmowie, że pragnie zwalczać szeroko już rozpowszechnione przekonanie, jakoby Wałbrzych był czarnym, zadymionym miejscem, które lepiej omijać. Podkreśla, że piękno tamtejszych gór i dolin jest warte docenienia i przekonuje do siebie tych, którzy zdecydują się zapuścić w te strony.7 W tej samej publikacji autor zapowiada walkę ze stereotypowym myśleniem, że regiony takie jak Karkonosze, Góry Kłodzkie czy Sowie nie są wcale dużo lepsze chociażby dla narciarzy, którzy również w Górach Wałbrzyskich mogą z powodzeniem uprawiać wycieczki - a do tego znacznie taniej.8

Uderzające jest, z jaką miłością do swojej małej ojczyzny opisywano góry w przedwojennych sudeckich przewodnikach. Działacze towarzystw górskich, na przykład WGV, byli często pasjonatami regionu, a w wydawanych publikacjach dzielili się wiedzą krajoznawczą po to, by szerzyć zainteresowanie dziedzictwem i bogactwem turystycznym swoich okolic. Często publikacje były kierowane do mieszkańców górskich terenów, a ich celem było wzbudzenie miłości do heimatu: “Nur wer seine Heimat kennt, wird sie auch lieben!”9. Możemy sobie wyobrazić, że hasło to było kierowane do wszystkich wałbrzyskich mieszczan, ale także robotników i górników, bo w latach 30. chodzenie po górach było już zajęciem zdemokratyzowanym.

A jakie wycieczki rekomendowano przed wojną?

Na przykład na Schillerhohe, czyli wzgórze w Parku Sobieskiego i do tamtejszego schroniska Schillerbaude - dziś Harcówka (ten sam budynek). Można stamtąd podziwiać widok na miasto i okoliczne góry. O widoku z Schillerhohe pisano: Jeszcze piękniejszy, wręcz przytłaczający, jest jednak widok po zapadnięciu ciemności, gdy cały okręg przemysłowy jaśnieje blaskiem tysięcy i dziesiątków tysięcy świateł. Natura i technika łączą się tutaj, tworząc piękno niemające sobie równych. Niejeden, kto oglądał Wałbrzych z tego miejsca, gruntownie zmienił swój dotychczasowy pogląd na Wałbrzych jako „węglowe gniazdo”. 10

Z wycieczek górskich polecano chociażby:

  • Na Chełmiec (Hochwald) z wieżą widokową.
  • Na Dzikowiec (Wildberg): droga nie była w pełni oznakowana, dlatego Towarzystwo zalecało odbywać tę wycieczkę pod okiem przewodnika11
  • Stożek Wielki (Storchberg) w Górach Suchych. “Informacji o drodze należy zasięgnąć w gospodzie12
  • Kolbebaude na Barbarce (Hainberg)

Jak więc widzicie, niewiele się w tym zakresie zmieniło.

Wałbrzych był, jest i zawsze będzie związany z górnictwem. Mimo że wydobycie jest już w tym regionie historią, zapisało się w krajobrazie, tkance miejskiej, wpłynęło nawet na rozwój tamtejszych uzdrowisk. Nie można chodzić po Górach Wałbrzyskich i nie zauważyć ich specyficznego postindustrialnego charakteru. Dla wielu jest to wada, element zniechęcający do ich odwiedzenia. Bo po co oglądać stare szyby i kominy, kiedy chce się pojechać w góry dla natury? Zapominamy jednak, że w Polsce trudno jest obecnie o pierwotny krajobraz górski, bo każde pasmo jest naznaczone obecnością człowieka. Nie razi nas jednak wędrówka z widokiem na pamiątki po rozwoju pruskiej turystyki albo PRL-owskich wczasów pracowniczych. Ale historia przemysłu? To już nam w górach zgrzyta. A przecież niemal każdy górski region w Polsce ma taką historię. W Tatrach w XIX wieku zwiedzano opuszczone banie, w których wydobywano rudę żelaza i - chcąc, nie chcąc - oglądano połacie wyciętego na paliwo do kuźnic lasu, w Gorcach napotykano pozostałości po hutach szkła, a Góry Izerskie? Przecież uwielbiana przez turystów Jizerka czy okolice Stacji Turystycznej Orle to także były tereny hutnicze. Działała tam wielka huta Carlsthal. Wałbrzych różni się od tych przykładów rozmachem. Tam przemysł rozwijał się prężniej i działał dłużej, bo niemal do końca XX wieku. Czyż nie fajnie by było, gdybyśmy - podobnie jak XIX-wieczni podróżni - zachwycali się tym cudem biznesu i techniki i kontemplowali historię zapisaną w krajobrazie?

Przychodzi mi do głowy taka refleksja: doceńmy Wałbrzych, doceńmy tamtejsze góry i ich specyficzne widoki. Odwiedźmy Starą Kopalnie i Muzeum Porcelany i wejdźmy głębiej w temat, a wtedy może się okazać, że brzydki, czarny “Mordor” - jak niektórzy mówią na Wałbrzych - jest krajoznawczą perełką. Dajmy mu szansę, tak jak robili to turyści przed nami - sto, a nawet dwieście lat temu.

Literatura

A. Bock, Wanderungen im Waldenburger Berglans und den benachbarten Gebirgen, Waldenburg 1931.

Listy ze śląskich wód, opr. A. Zieliński, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódż 1983.

A. Zieliński, Polskie podróże po Śląsku w XVIII i XIX wieku, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974.

T. Wodzicka, Ze zwierzeń dziewczęcych. Pamiętnik Zofii z Matuszewiczów Kickiej 1796-1822, Kraków 1900.

Oficjalny Serwis Miasta Wałbrzycha, https://um.walbrzych.pl/pl/page/historia.

Przypisy

  1. Teresa Wodzicka, Ze zwierzeń dziewczęcych. Pamiętnik Zofii z Matuszewiczów Kickiej 1796-1822, Kraków 1900. ↑
  2. Andrzej Zieliński, Polskie podróże po Śląsku w XVIII i XIX wieku, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974, s. 7. ↑
  3. Andrzej Zieliński, Polskie podróże po Śląsku w XVIII i XIX wieku, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1974, s. 7. ↑
  4. Maurycy Karasowki, “Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 193, za: Listy ze śląskich wód, opr. A. Zieliński, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódż 1983, s. 129. ↑
  5. Henryk Łuczkiewicz, “Kłosy” 1875, nr 531, za: Listy ze śląskich wód, opr. A. Zieliński, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódż 1983, s. 130. ↑
  6. J. R. “Dziennik Poznański”, nr 183, Listy ze śląskich wód, opr. A. Zieliński, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódż 1983, s. 155. ↑
  7. A.Bock, Wanderungen im Waldenburger Berglans und den benachbarten Gebirgen, Waldenburg 1931, s. 3. Śląska Biblioteka Cyfrowa ↑
  8. Ibidem, s. 4. ↑
  9. Ibidem, s. 5. ↑
  10. Noch schöner und geradezu überwältigend ist aber das Bild nach Eintritt der Dunkelheit, wenn das ganze Industrierevier im Glanze der tausend und abertausend Lichter erstrahlt. Natur und Technik vereinigen sich hier zu einer Schönheit, die ihresgleichen sucht, und manch einer, der von diesem Punkte aus Waldenburg erschaut hat, hat seine bisher gehabte Ansicht über das „Kohlennest“ Waldenburg ganz gründlich geändert. Ibidem, s. 7. ↑
  11. Ibidem, s. 16. ↑
  12. Ibidem, s. 17. ↑

Tagi

Pozostałe wpisy:

Trudne początki turystyki w Beskidach Zachodnich

Trudne początki turystyki w Beskidach Zachodnich

/podcast

W odcinku posłuchacie o mniej znanych faktach z historii turystyki w Beskidach Zachodnich. Usłyszycie o pierwszych schroniskach, oznaczeniach szlaków oraz barierach kulturowych i społecznych, które wpłynęły na percepcję gór przez pierwszych turystów. Podcast rzuca światło na stereotypy i mity związane z góralami beskidzkimi oraz pokazuje, jak obawy przed "potwornymi" mieszkańcami oraz brak infrastruktury turystycznej wpływały na rozwój regionu. Dodatkowo, odcinek opisuje, jak rywalizacja między polskimi a niemieckimi organizacjami turystycznymi ukształtowała obecny obraz turystyki w Beskidach.

Czytaj dalej →
O literaturze górskiej

O literaturze górskiej

/podcast

W tym odcinku opowiadam, skąd wzięła się literatura górska, jak zmieniała się na przestrzeni lat i co właściwie sprawia, że książkę możemy nazwać „górską”. Z perspektywy jurorki Konkursu na Książkę Górską Roku pokazuję, jak te definicje działają w praktyce i na co zwracamy uwagę przy ocenianiu zgłoszonych tytułów. Mówię też o różnych sposobach patrzenia na literaturę górską, o roli samych gór w książce oraz o tym, czym można się kierować, wybierając lekturę dla siebie. Jeśli lubicie góry i książki, ale chcecie czytać bardziej świadomie i lepiej rozumieć, czego właściwie szukacie w literaturze górskiej, ten odcinek jest dla Was. A jeśli chcecie pójść o krok dalej, zajrzyjcie do mojego zeszytu „Czytaj góry. Przewodnik po książkach górskich”

Czytaj dalej →

Tagi

historia turystyki górskiej (33)Tatry (19)Sudety (14)XIX wiek (13)Karkonosze (11)turystyka górska (11)dziedzictwo kulturowe (10)kultura góralska (10)schroniska górskie (10)szlaki turystyczne (10)Beskidy (9)turystyka piesza (9)uzdrowiska górskie (9)infrastruktura turystyczna (8)literatura górska (8)PTTK (8)PTT (6)górskie legendy (5)kultura górska (5)turystyka kulturowa (5)turystyka masowa (5)turystyka w PRL (5)Beskidenverein (4)Dolny Śląsk (4)folklor górski (4)Gorce (4)historia schronisk (4)Karpaty (4)przewodnicy górscy (4)romantyzm (4)turystyka kwalifikowana (4)znakowanie szlaków (4)Alpy (3)Beskid Śląski (3)Górska Odznaka Turystyczna (3)kolejki górskie (3)Podhale (3)Śląsk Cieszyński (3)Śnieżka (3)taternictwo (3)Babia Góra (2)Beskid Żywiecki (2)bezpieczeństwo w górach (2)eksploracja gór (2)etnografia (2)historia alpinizmu (2)historia gór (2)historia Karkonoszy (2)Liczyrzepa (2)Morskie Oko (2)osadnictwo w górach (2)Pieniny (2)pierwsi turyści w górach (2)przewodniki górskie (2)rajdy górskie (2)Szczawno-Zdrój (2)turystyka demonologiczna (2)turystyka świadoma (2)turystyka w Alpach (2)Władysław Orkan (2)wzniosłość (2)Zbigniew Piotrowicz (2)Andrzej Zawada (1)arystokracja w górach (1)Balmoral (1)Beskidy Zachodnie (1)Bielsko-Biała (1)Bieszczady (1)bojkowie (1)bothies (1)Boże Narodzenie (1)Cairngorms (1)Cieszyn (1)czytelnictwo (1)demonologia (1)Duszniki-Zdrój (1)dzikie biwakowanie (1)festiwale górskie (1)filmy górskie (1)geologia gór (1)górnictwo (1)Góry Wałbrzyskie (1)Góry Złote (1)grand hotele (1)Highlands (1)himalaizm (1)Himalaje (1)historia zbójnictwa (1)kartografia górska (1)kluby wysokogórskie (1)kobiety w górach (1)krajobraz górski (1)Książka Górska Roku (1)kuchnia góralska (1)kulinaria górskie (1)kultura studencka (1)kultura turystyczna (1)Kysuce (1)Lądek-Zdrój (1)łemkowie (1)luksus w górach (1)mapy turystyczne (1)Mieczysław Orłowicz (1)narciarstwo (1)ochrona przyrody (1)odznaki turystyczne (1)peak bagging (1)piosenka turystyczna (1)Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (1)przyroda górska (1)relacje z podróży (1)Ślęża (1)Snowdonia (1)społeczność górska (1)świadome wędrowanie (1)Szkocja (1)tradycje świąteczne (1)Turbacz (1)turystyka chatkowa (1)turystyka kuracyjna (1)turystyka studencka (1)Wałbrzych (1)Walia (1)wieże widokowe (1)Władysław Krygowski (1)wspomnienia górskie (1)wyprawy naukowe (1)wyprawy wysokogórskie (1)XVII wiek (1)XVIII wiek (1)Zakopane (1)zbójnicy (1)ziemia kłodzka (1)ziemie odzyskane (1)Żywiec (1)

Ładowanie newslettera...

Ładowanie newslettera...

Postaw mi kawę na buycoffee.to